De ideale volgorde (slot)

In het laatste deel van deze informatieve serie (start HIER) spuwt Martijn z'n gal over zg. 'hidden tracks': "Over dat soort verschijnselen, opzettelijk lange stiltes en andere capriolen zijn de muzikanten die mij terug mailden unaniem: de gein is er al jaren vanaf en als het niks toevoegt is het heel storend. Lange stiltes worden als pretentieus ervaren en er gaat al tijden niemand meer op zoek in een half uur stilte naar een verborgen track." Foei dus, Bertolf en Guido!

Vraag is of er verschil is tussen het bepalen van een tracklisting van een debuut of opvolgers? Je kunt je voorstellen dat wanneer je bekender bent het publiek nieuwsgieriger is en je meer 'kunt maken' en experimenteren. Tip van Martijn: "Kijk eens op Last.fm wat het luistergedrag bij verschillende CD's daar is. Dat kan erg verhelderend zijn."

Verder geldt natuurlijk dat, net als bij alle artistieke uitingen, eigenlijk geen enkele regel bepaalt wat je moet doen. Het is de eeuwige spagaat tussen wat je zelf wilt en wat je denkt dat goed is voor de aandacht en verkoop. "Juist in deze tijd van MP3's, torrents, iPods en playlists is het steeds minder belangrijk dat een CD een coherent geheel is", aldus Martijn. "De meeste mensen zullen de single op YouTube bekijken en dat is het dan. Een andere opmerkelijke ontwikkeling is de stijgende lijn in vinylverkoop [zie bewijs hier]. In de nabije toekomst zou het wel eens zo kunnen zijn dat de fysieke beperking van een tweezijdige zwarte schijf van 180 gram weer bepalend wordt. De CD is er over 10 jaar niet meer, vinyl waarschijnlijk nog wel. Veel van de muzikanten die bij mij opnemen brengen hun muziek ook op vinyl uit en ze worden steeds beter verkocht."

Tot slot legt Martijn uit waar hij alle wijsheid uit deze serie vandaan haalde: "Voor een gedeelte van dit stuk heb ik gebruik gemaakt van een vragenlijst die ik naar diverse bands heb gestuurd waar ik recentelijk mee heb gewerkt. De overeenkomsten waren opmerkelijk. Er is dus een soort consensus over waar een goede tracklisting aan moet voldoen. De CD lijkt nog steeds een belangrijke geluidsdrager. Enkele bands vinden dit juist niet meer zo relevant. Die richten zich meer op de volgorde van hun MySpace-lijstje en brengen überhaupt geen CD's meer uit. Een goede tracklisting bepalen lijkt een ambacht dat je steeds beter beheerst naarmate je het vaker doet. Helaas brengen bands niet aan de lopende band albums uit en lijken A&R-managers en andere platenbazen hier in het voordeel. Zij zullen dus al snel een stempel op een tracklisting drukken."

Dank voor je uitgebreide en zeer informatieve verhaal, Martijn! Mooie serie geworden. Directe aanleiding was de geslaagde cartoon die je me stuurde en die ik eerder plaatste. Blijkbaar schuilt daar veel waars in. In de reacties lieten ik en 7 lezers van dit blog het album achter met hun perfecte tracklisting. Wie dat toen niet heeft gedaan, heeft hier een tweede kans. Schroom niet!

Tweet

De ideale volgorde (3)

En dan de volgorde van de CD zelf. Martijn: "Meestal is een album opgedeeld in grofweg 2 of 3 delen. Wat goed werkt is een langzame golf van sferen of type songs. Wat niet goed werkt is constante afwisseling (snel, langzaam, snel, langzaam etc.). De meeste bands beginnen met het bepalen van de eerste helft. Het liefste met een intro-achtig nummer dat de sfeer goed neerzet, maar niet alles weggeeft, gevolgd door 1 of 2 single-kandidaten. Daarna wordt een goede afsluiter gezocht, meestal ook niet de moeilijkste klus. De hoeveelheid tracks bepaalt voor een belangrijk deel of een plaat daarna in 2 of 3 stukken, in een extreem geval 4, moet worden verdeeld. Verdeel je favoriete (de beste) nummers over de plaat en zorg dat in het tweede en derde gedeelte ook nog genoeg te beluisteren valt. Het is geen probleem om na track 4 even wat gas terug te nemen. Een rustpunt, zeker na de singles met al hun productionele uitspattingen, is geen overbodige luxe. Vaak wordt dit als een inkakmoment gezien, maar dat is, mits de songs goed zijn, onzin. Bij een EP of demo geldt dit allemaal niet. Zet daar de beste nummers vooraan en gooi de rest weg. Platen zijn snel te lang. Gooi bij twijfel tracks weg of bewaar de songs, eventueel bij een volgende plaat opnieuw opgenomen, voor later. Niemand weet wat je allemaal hebt weggegooid, maar iedereen hoort een slechte keuze."

Die laatste zin kan op een tegeltje, Martijn!

Bij de rest van de plaat kun je rekening houden met toonhoogtes, tempo's, teksten, vibe en andere ingrediënten, volgens Martijn. "Maar het belangrijkst is toch dat de nummers bij elkaar passen. Sommige nummers 'vragen' aan het einde om een bepaalde andere uit de beschikbare songs. Een natuurlijk verloop tussen 2 tracks is een belangrijke meerwaarde, want het eindresultaat moet één geheel worden en niet een rijtje losse tracks. Idealiter is een album meer dan de som der delen. Als de band nummers schrijft binnen een heel duidelijk idioom, kan het lekker zijn om af te wisselen met soundscapes of instrumentale nummers. Zet er daarvan nooit te veel op je plaat, maar het kan nét de komma zijn die een CD nodig heeft."

The Darkside durfden het zelfs aan om hun debuut in 1990 met ruim 6 minuten durende instrumentale track te openen. Maar wat voor 1! Check Guitar Voodoo op hun MySpace (of download).

Martijn: "Je kan ook kiezen voor een conceptachtige plaat. Dan laat je je meer leiden door een autonoom verhaal of gebeurtenis. Deze inspiratiebron bepaalt dan de inhoud van de songs zelf, maar ook voor een belangrijk deel de volgorde van de CD.

Het ritme van de CD bepaalt de tussenruimtes tussen de tracks. Zorg ervoor dat nummers aan het begin van de plaat niet té lange intro's hebben. Tegenwoordig is de trend om korte pauzes tussen de tracks te gebruiken. Alleen voor een wat zachtere en langzame track voelt een langere pauze natuurlijk."

Vanmiddag, in het laatste deel van deze serie, ventileert Martijn zijn mening over zg. 'hidden tracks' en het eventuele verschil tussen de tracklisting van je debuut-CD en de opvolger(s).

Tweet

De ideale volgorde (2)

Producer en studio-eigenaar Martijn Groeneveld vertelt verder over overwegingen bij het maken van de definitieve volgorde van je CD: "Er zijn verschillende momenten in het opnameproces waarbij je kunt nadenken over de tracklisting. Sommige keuzes maak je al bij het componeren, bijvoorbeeld omdat je een nummer schrijft met het doel een gat op een CD te vullen of omdat het afwijkt qua sfeer. Ook een typische afsluiter herken je zo. Of wie weet heb je per ongeluk dé single geschreven. Bij het arrangeren van nummers kun je al rekening houden met in- en outro's. Soms passen nummers daardoor ineens heel goed achter elkaar.

Ik vind het altijd fijn om bij het begin van het opnameproces een overschot aan nummers te hebben. Het is geen schande als 2 nummers afvallen. Liever een plaat met 11 sterke nummers dan eentje van 13 met 2 matige momenten [letten jullie op, Bløf?]. Bands vinden het altijd lastig om hun darlings te killen, maar ik heb daar in de beginfase van het opnameproces veel minder moeite mee, simpelweg omdat ik dan nog niet aan songs gehecht ben. Er zijn genoeg tracks die in de studio niet verder komen dan een opgenomen drumpartij met wat guide vocals. Soms is dán al duidelijk dat een song geen bestaansrecht heeft. Vroeger was zo'n song een ideale B-kant, maar door het verdwijnen van de single is dat niet meer het geval."

Daar haak ik even in, Martijn. Weliswaar is de fysieke CD-single zo goed als verdwenen en neemt de waarde ervan als marketing tool en vooral als indicatie van populariteit sterk af, maar vroegere B-kanten kunnen tegenwoordig uitstekend fungeren als extraatjes bij iTunes, bonusmateriaal op DVD's of kadootjes op speciale stukken van je website die alleen toegankelijk zijn voor fans. Kortom: niet zomaar weggooien, er is altijd een goed doel voor restmateriaal te vinden! Oasis verstopten zelfs hun beste tracks op een B-kant.

Martijn vervolgt: "Andere redenen om een song te laten vallen kunnen zijn dat een song niet goed 'lukt' in de studio. Doorschuiven naar de volgende plaat is dan een oplossing. Het denken in singles vind ik sowieso dodelijk tijdens het opnemen, maar kan bij het mixen wel handig zijn. Als de eindmix van de nummers vordert, wordt ook steeds overzichtelijker wat een eventuele volgorde kan zijn. Dit vind ik dan ook het ideale moment voor een band om daar over na te gaan denken. Als je daar pas mee begint als echt alles af is, is er geen mogelijkheid meer om dingen in de mix te veranderen.

Creativiteit en democratie binnen een band vormen een slecht huwelijk [Inderdaad. Verlicht despotisme, desnoods dictatuur, is de ideale bestuursvorm in muziek.] en al helemaal bij het maken van de tracklisting. Soms zijn de beweegredenen om een track al dan niet te gebruiken té persoonlijk. De drummer die 1 track schrijft zal er meer moeite mee hebben als die wordt geschrapt dan de zanger die de rest heeft geschreven. Ik moet toegeven dat ik er óók moeite mee heb als een song, waarvan de sound heel goed gelukt is, wordt geschrapt. De ideale oplossing is een buitenstaander die door de hele band wordt gerespecteerd een volgorde laten bepalen. Een valkuil is alleen om die uitkomst als leidraad te gebruiken en niet als vaststaande tracklist. Een tracklist is een 'af idee' en moet nooit een compromis worden [weer 100% gelijk, Martijn!]. Weet je van jezelf dat je daar moeite mee hebt, probeer er dan met de band uit te komen en laat mensen als de producer meedenken. Een voorstel voor een tracklist moet net als een CD soms ook 'landen' en 'groeien'. Laat die die volgorde dan ook op je inwerken en luister hem vaak. De eerste indruk is zelden goed."

Martijn vertelt morgen verder.

Tweet

De ideale volgorde (1)

Martijn Groeneveld runt en produceert in Mailmen, zijn prima en zeer betaalbare studio op een prachtige locatie, een oud fort aan de rand van Utrecht. Hij heeft een eindeloze reeks artiesten en bands opgenomen en geproduceerd: Solo, Face Tomorrow, Mathilde Santing, a balladeer, This Beautiful Mess, Silence Is Sexy en ga zo nog maar even door. Luister hier. Het is bovendien een erg aardige gast, met een uitgesproken mening, die ik regelmatig tegenkom in verschillende Utrechtse clubs en zalen. Onlangs kregen we het over het samenstellen van de trackvolgorde van een CD. Dat blijkt vaak een lastige klus voor muzikanten die net een album of EP hebben opgenomen. Omdat ik zelf jarenlang mixtapes heb samengesteld, schep ik er zelf enig genoegen in om de juiste volgorde te maken. En ik ben er best goed in, al zeg ik het zelf: zoals zoveel bescheten mannen heb ik met zorgvuldig samengestelde mixtapes de moeder van mijn kinderen verleid :-) Zowel Martijn als mij leek De Ideale Volgorde een mooi onderwerp voor een klein onderzoekje onder bevriende muzikanten en aansluitend een serie op dit blog.

Martijn trapt af: "Naar aanleiding van het altijd terugkerende dilemma aan het einde van een CD-productie, besloot ik me eens wat meer te verdiepen in het ambacht van het bepalen van de ideale volgorde. Naast mijn eigen ervaringen stuurde ik een vragenlijst op naar zo'n 15 bands waar ik de afgelopen jaren CD's mee heb gemaakt.

Om een paar redenen is het eerste gedeelte van de CD het belangrijkste. Nieuwe, potentiële fans zullen nooit meteen het hele album beluisteren. Bijna zonder uitzondering is de single dan ook track 2 of 3. Vaak is het eerste nummer van een CD een song met een andere functie. Het kan een intro zijn, maar ook een sfeernummer om je 'in de plaat te trekken'. Als ik een band niet ken en ik heb weinig tijd, dan zet ik ook altijd track 2 op. Vooral hiphoppers willen nog wel eens een vervelend intro-nummer hebben.

De eerste helft van een CD is belangrijk, maar aan de andere kant is niets zo vervelend als een CD waar na track 6 niks meer te beleven valt. Breng dan een EP uit of werk langer aan de nummers. Als ze nog niet af zijn, kun je ze altijd meenemen naar een volgende plaat. Bands zijn altijd bang dat nummers verouderen, maar goede tracks verouderen niet zo snel en ik maak het regelmatig mee dat CD's pas een jaar na mastering uitkomen. Dat lijkt de eerste keer vreemd, maar is heel normaal. Aan de andere kant is niet raadzaam om te lang aan dingen te willen sleutelen. Maar dat is weer een heel ander verhaal."

Tot zover Martijn over de opening van je album of EP. Niks aan toe te voegen, behalve misschien dat ook hierbij het gezegde opgang doet 'De eerste klap is een daalder waard!' Open met een (paar) voltreffer(s). Je bewijst jezelf geen dienst door een verder prima album te starten zoals die eigenwijze Bright Eyes dat in 2002 deed. Ook als mensen 5 jaar met smart op de opvolger van je briljante debuut hebben gewacht, is 7 minuten vogel-gekwetter misschien niet de beste introductie. Hier mijn Top 10 albumopeners. Morgen HIER vertelt Martijn verder. Check ondertussen de reacties; is de moeite!

Tweet

De Hit op 2

Dit klopt als een zwerende vinger:

Al ben ik met de tipgever eens dat De Eerste Single vaak op 2 staat (strakke nieuwe site die alle platforms mooi integreert, Martijn!). Bovenstaande geldt vooral voor Amerikaanse hitalbums; die openen graag met de Hit.

In mijn verleden als A&R-manager kon ik niet veel, maar 1 ding wel: een goede tracklisting maken. Doel: luisteraars nooit de Shuffle-stand op laten zoeken omdat de volgorde klopte.

Wat is het album waarvan jij vindt dat de volgorde perfect is, niet anders had gekund? 't Mijne staat in de reacties.

Tweet